په دروغو ولاړه نړۍ کې د رښتینولۍ زده کړه یوه ننګونه

لیکنه: حنان حبیبزی

کله چې نړۍ په دروغو ولاړه وي، موږ څنګه کولی شو خپلو ماشومانو ته رښتیا توجیه کړو؟ دا پوښتنه زما په فکر کې وګرځیده او ژوره اغېزه يې راباندې وکړه او په اندېښنه کې شوم چې نړۍ کومې خوا روانه ده. دا پوښتنه په ټولنه کې د تیروستونکو او ناسمو مالوماتو د پراخ ویش او په راتلونکي نسل باندې یې د اغېزو په اړه ژوره اندېښنه څرګندوي.

دا داسې یوې نړۍ ته اشاره کوي چېرته چې چل، دوکه، دروغ او لاسوهنه دومره پراخه شوې وي چې په عام ژوند، رسنیو او ټولنیزو نورمونو واک لري. په داسې شرایطو کې، ماشوم ته د رښتیاو او حقایقو د ارزښت او درک په اړه پوهنه ورکول په یوه ننګونه بدلېږي ځکه چې شاوخوا چاپېریال ښایي په دوامداره توګه د رښتینولۍ، صداقت او بشپړتیا له ارونو یا اصولو سره مخالفت وکړي، او کمزوري یې کړي.

دا پوښتنه یوه اخلاقي مساله راپورته کوي، پلرونه یا د کورنۍ مشران څنګه کولی شي په هغه نړۍ کې چې دروغ پکې واکمن دي، خپلو ماشومانو ته د رښتینولۍ ارزښت وښيي، ساتنه یې وکړي او نورو نسلونو ته یې ولیږدوي؟

دا د ماشوم د روزنې په وړاندې ستونزې ته اشاره کوي چې څنګه باید ماشوم ریښتینی او هوښیار پاتې شي کله چې داسې یو کولتور چاپېر کړی وي چې د رښتینولۍ پر ځای بریا، اسانتیا، یا واکپالنې ته لومړیتوب ورکوي.

دا حالت دا وېره څرګندوي چې په داسې نړۍ کې حقایق ښایي د پېژندلو یا دفاع لپاره ستونزمن شي، او د ماشوم د راتلونکي او د هغه د وړتیا په اړه اندېښنې راپورته کړي چې څنګه به د ټولنې په پیچلتیاو او ستونزو پوه شي او د رښتیاو او دروغو ترمنځ توپیر وکړي.

دا پوښتنه د دروغو په واکمنه نړۍ کې د رښتیاو ونډه او په داسې چاپېریال کې د ماشومانو د لارښوونې لپاره د پلرونو مسؤلیت او ددې دروند پیټي په مخ بیولو کې يې اندیښنې راښيي. دا موږ ته د حقایقو په ارزښت او د هغوی په ساتنه کې له ننګونو سره د مقابلې لپاره د فکر کولو بلنه راکوي.

دا پوښتنه د دې عبارت بنسټیزه مانا په ګوته کوي چې له سیسټمونو څخه په پراخه توګه ناهیلۍ څرګندوي، چې باید د صداقت پر بنسټ جوړ شوي وای، لکه سیاست، بازار، رسنۍ او نړیوال عدالت. کله چې سیاستوال د ټاکنو د ګټلو لپاره ژمنې کوي، خو واکته له رسېدو وروسته یې نه عملي کوي، نو دا د ټولنې د خیانت احساس پیاوړی کوي، او دا اند پیاوړی کوي چې سیاستوال د بریا لپاره دروغ وايي.

په ورته ډول، کله چې په بازارونو کې لاسوهنه کېږي، یا رسنۍ د ناسمو مالوماتو خپرولو ته وده ورکوي، دا حالت یو داسې چاپېریال رامینځته کوي چېرته چې رښتیا پټ پاتې کېږي او خلک لار ورکي کېږي.

د رسنیو اعلانات، د بیلګې په توګه، هغه اعلانونه چې د تولیداتو یا خدماتو په اړه ښنده یا مبالغه کوي یا ناسم مالومات ورکوي، موخه یې د ځانګړو توکو رانیولو ته د مخاطبانو هڅول وي. کله چې رسنۍ د سوداګریزو اعلاناتو داسې پیغامونه خپروي چې رښتینواله یې آړ یا تحریف کړې وي، نو دا په خلکو باندې سیده اغېزه کوي او هغوی د ناسمو پرېکړو کولو ته هڅوي.

د بیلګې په توګه، یو شرکت داسې اعلان کوي چې ګواکې تولید یې د ټولو ستونزو حل دی، خو په حقیقت کې دا ادعا ناسمه وي. دا ډول اعلانونه د صداقت له اصولو سره په ټکر کې دي او د ټولنې په چلند باندې منفي اغېزه کوي ځکه چې خلک د ناسمو مالوماتو پر بنسټ پریکړې کوي.

په دې توګه، کله چې ماشومان دا ډول اعلانات ګوري، نو دوی ښایي فکر وکړي چې دروغ ویل او په چارو کې مبالغه او ښنده د بریا لپاره اړین دي. دا حالت په ځانګړې توګه هغه وخت خطرناک دی چې ماشومان د رښتینولۍ او صداقت په ارزښتونو روزل کېږي، خو په شاوخوا ټولنه کې ددې ارزښتونو خلاف چارې ګوري. دا یوه لویه اخلاقي ستونزه او ننګونه رامینځته کوي چې څنګه د ماشومانو ذهنونه له ناسمو مالوماتو او دروغو څخه وژغورو.

په داسې نړۍ کې ماشومانو ته د رښتینولۍ د ارزښت په اړه پوهنه ورکول خورا ستونزمن کېږي، ځکه چې هغوی په دوامداره توګه د ناسمو مالوماتو له لارې جوړو شویو بېلګو سره مخ کېږي. دا د پلرونو او ښوونکو لپاره ژوره اخلاقي ننګونه ده چې څنګه ماشومانو ته د رښتینولۍ، صداقت او عدالت ارزښت ور زده کړي، په داسې حال کې چې دا ارزښتونه په دوامداره توګه تر پښو لاندې کېږي.

په غزه کې د بې ګناه خلکو په وړاندې د نسل وژنې بهیر او د جرمونو حواله دې بحث ته یو ژور او غمجن اړخ ور زیاتوي. کله چې رسنۍ او نور بنسټونه د ظلمونو توجیه کوي، نو دا په ځانګړي توګه د ځوان نسل لپاره د اخلاقي ګډوډۍ احساس رامینځته کوي. دا پوښتنه راپورته کوي چې ماشومان څنګه وپوهول شي چې سم له ناسم څخه توپیر کړي، د عدالت لپاره ودریږي، او په داسې نړۍ کې حقیقت وګوري چې دروغ پکې ویجاړونکي پایلې لري.

په دې شرایطو کې ماشوم ته "د رښتیاو توجیه کول" نه یوازې یوه سخته دنده ده، بلکې اړینه ده. داد رښتینوالې ارزښت او هغې ته د ژمنتیا زده کړې ته وده ورکوي. دا له ماشومانو سره مرسته کوي چې څنګه په یوه پیچلې او ځینې وختونه له ټکره ډکې او په مخالفې نړۍ کې خپله لاره ومومي. دې ته اړتیا ده چې ماشومان په انتقادي فکر، اخلاقي زړورتیا، او په بشپړه توګه ښه وروزل شي، ان که شاوخوا چاپېریال د دروغو پر بنسټ ولاړ وي.

پلرونه، ښوونکي، او ټولنه ګډ مسؤلیت لري چې په خپلو کړو وړو کې رښتینوالې ته ژمن پاتې شي او دا ارزښتونه راتلونکو نسلونو ته ولیږدوي. که څه هم چاپېریال ممکن د رښتینولۍ د ارونو خلاف وي، خو د ښوونې، روزنې، لارښوونې او ملاتړ له لارې د ماشومانو د ذهنونو ساتنه او د هغوی د انتقادي فکر وړتیاو پراختیا اړینه ده.

یوازې په دې ډول، موږ کولی شو چې راتلونکی نسل د یوې عادلانه، رښتینې او روغې ټولنې په لور بوځو، چیرته چې رښتیا تر هر څه پورته ارزښت لري. په همدې ډول، زده کړې میندې په اغیزمن ډول خپلو اولادونو ته غوره روزنه ورکولی شي، خو دا هغه وخت شونې ده چې ښځو ته د پوهنې پوره اجازه او لاسرسی ورکړل شي. یوه زده کړې مور نه یوازې خپلو اولادونو ته د پوهې سرچینه وي، بلکې د هغوی په اخلاقي، ټولنیز او فکري وده کې هم لویه مرسته کولای شي. د ښځو د تعلیم محدودول، په رښتیا چې د راتلونکي نسل د پرمختګ مخه نیسي. له همدې امله، د ښځو لپاره د پوهنې د پراخو او هر اړخیزو فرصتونو برابرول د ټولنې د پرمختګ او د راتلونکي نسل د ښې روزنې لپاره اړین دي. ددې لپاره تل باید پام وکړو چې خپل ماشومان څه ډول ددې پورتنیو ښکارندو له بدو اغیزو څخه وژغورو، ددې یوازینی لاره د بشریت د ستر لارښود د الله د رسول محمد صلی الله علیه وسلم په لاره باندې تګ دی او په پوهنه باندې يې تمرکز دی.