د جدي د شپږمې سیوری: د شوروي د یرغل اغېزې او پایښت

لیکنه: حنان حبیبزی 

د ۱۳۵۸ کال دجدي په  ۶ نېټې چې د۱۹۷۹ کال د دسمبر له ۲۷مې سره برابره وه په افغانستان بانې د پخواني شوروي اتحاد یرغل یو له خورا دردوونکو تاریخي پېښو څخه دی چې نه یوازې په افغانستان بلکې په سیمه کې یې اوږدمهاله اغېزې پرېښودې.

د شوروي د یرغل موخې او پایلې:

شوروي ځواکونو ادعا درلوده چې د کمونېستي رژیم د ملاتړ لپاره په افغانستان برید وکړ، خو د افغانانو له سخت مقاومت سره مخ شول. د افغانستان غرنۍ جغرافیه د شوروي ځواکونو لپاره په مرګونی میدان بدله شوه. یرغلګرو هڅه وکړه چې په اوږدمهالي ډول د افغانستان داخلي سیاست خپل کنټرول لاندې راولي، خو دا هڅه په اوږده جګړه بدله شوه.

د افغان ولس کړاوونه:

ددې جګړې په پایله کې شاوخوا دوه میلیونه افغانان ووژل شول، او میلیونونه نور بهرنیو هیوادونو ته کډول شول. دغه کډوال چې هرڅه یې د شورویانو په یرغل کې له لاسه ورکړي وو، له هغو مجاهدینو سره ملګري شول چې د شوروي یرغل پخلاف يې جګړې ته دوام ورکړ. افغانان د یوه نړیوال نیابتي جنګ اصلي قربانیان وو، ځکه چې دې جګړې د امریکا او شوروي د سړې جګړې یوه برخه جوړوله او د دغو دوه غټو هیوادونو د سیالۍ په پایله کې افغانستان د شوروي د یرغل لاندې راغی. دا هغه وخت وو چې شوروي په دې بریالی شوی وو چې  خپل اغیز د کیوبا او د جنوبي امریکا نورو هیوادونو ته ورسوي، په همدې مهال مسکو دا ویره درلوده چې د کیوبا په ځواب کې امریکايي ځواکونه په افغانستان کې ځای په ځای نشي. شوروي له بیړې کار واخیست او افغانستان باندې یې پوځي برید وکړ. شوروي د یرغل په ترڅ کې د جګړې د اوږدیدو له کبله د ټولنې بنسټونه لکه ښوونځي او روغتونونه ویجاړ شول. 

اوږدمهاله اغېزې:

د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته، افغانستان د کورنیو جګړو په اوږدو کې پاتې شو او دا ګډوډي ددې لامل وګرځيده چې افغانستان د هغو جګړه مارو ډلو ترمنځ چې د شوروي پخلاف جنګیدلې وې او ځينې د شورویانو له خوا جوړې شوې وې، د روسانو له ماتې روسته دې ډلو یو بل په غیږ کې ونیولې،  مذهېي،  قومي او سمیه ییزو شخړو ته يې لاس وغځوه، ددې تاوتریخوالي په ټس کې د ملامحمد عمر په مشرۍ طالبان راپورته شول او دا ډلې يې له ډګره ایسته کړې. د ځینې کورنیو او نړیوالو تګلارې نشتون،  چې د افغانستان کورنی او نړیوال لرلید پکې انځور شوی وای، ددې لامل وګرځيد چې د نړیوالې ټولنې لپاره د طالبانو په مشرۍ د افغانستان حاکمه اداره د منلو وړ نه وه، ځکه تکلارې يې د کاغذ پرمخ روښانه نه وې، ددې تشې له کبله په کابل دا تور ولګیده چې د بن لادن په ګډون د یو شمیر هغو بهرنيو جنګیاليو لپاره تور په افغانستان کې پنا ځای جوړ کړی دی چې وروسته بیا دغه جنګیالی په ګاونډي هیواد پاکستان کې ووژل شو،  خو په افغانستان کې د مسلکي حکومتوالۍ او مسلکې ادارې نشتون ددې لاره برابره کړه چې له نړیوالې ټولنې په ځانګړي ډول له امریکا سره ډیپلوماټيکه ناسته ولاړه ونشي، دا کار ددې لامل وګرځيد  دا ځل هیواد د امریکا په مشرۍ  ناټو د یرغل لامل وګرځيده، 

د شوروي له یرغل څخه د پند درس:

د افغانستان جګړه نړۍ ته ښيي چې بهرني یرغلونه پرته له دې چې سیمه ییز واقعیتونه په پام کې ونیسي، په فاجعه بدلېږي. دا یرغلونه د افغانستان د خلکو د مبارزې او هیوادساتنې او زغم ښکاره بېلګه ده.

داد افغانستان د تاریخ یوه خونړۍ برخه ده چې لايې هم اغېزې دوام لري. ددې لپاره چې افغانان دداسې پېښو له تکرار څخه خوندي پاتې شي، د سولې او خپلواکۍ د دوام لپاره ګډې هڅې، مسلکي حکومتوالي او د اوږدومهالو کورنیو او بهرنیو تګلارو جوړول اړین دي.